Keuzes maken met de Springmuis

Mijn nieuwste boek Zelfregie 3.3 - wie durft te dwalen vindt nieuwe wegen bevat verschillende strategieën om vraagstukken aan te pakken en problemen op te lossen. Strategieën, geen modellen. 

Bij een probleemoplossingsmodel hoef je alleen maar regels van het model te volgen, als ware het een kookrecept, en je komt bij een oplossing terecht. Nut, zin en effectiviteit van die oplossing worden bepaald door het model en niet door het probleem, dat je aan wilt pakken. 

Een strategie dwingt je echter om zelf na te blijven denken. Een strategie laat je spelen met een probleemoplossingsmodel. De werkelijkheid blijkt immers altijd weer weerbarstiger dan elke theorie (of model)? De strategie helpt je focussen op het doel dat je wilt behalen, maar zorgt ervoor dat je ook oog blijft houden voor de weg daarnaar toe, voor wat er om je heen gebeurt als je bezig bent. Wanneer en in hoeverre dwingt de realiteit dat jij de gekozen probleemoplossingsmodel moet bijsturen? Misschien heb je wel een totaal verkeerde probleemoplossingsmodel gekozen en moet je deze vervangen!

11 juni 2015 heb ik in Theater Vanslag in Borger mijn boek Zelfregie 3.3 - wie durft te dwalen vindt nieuwe wegenten doop mogen houden. Het eerste exemplaar heb ik aangeboden aan Anne Heleen Bijl, vanwege haar grote creativiteit die zij steeds weer inzet voor mens en bedrijf. Op 11 juni voegde zij samen met de aanwezigen een grote hoeveelheid enthousiasme, nieuwe ideeën en betrokkenheid toe aan mij, aan Keridwen en het boek. Geweldig! Dank jullie wel!

Tijdens mijn presentatie van het boek heb ik gebruik gemaakt van mijn korte voorstelling over de Springmuis: "Houd je vast aan de wind...!" Dit gebaseerd op  een Indiaans verhaal, waarin dieren een hoofdrol spelen, waarbij zij typisch menselijke kenmerken vertegenwoordigen. De hoofdpersoon is een kleine muis (hier  verder Springmuis genoemd), die net als wij zo vaak, enorm druk bezig is in een hectische wereld, waarin iedereen, onze Springmuis incluis, het zicht op nut, zin en effectiviteit van actuele bezigheden eigenlijk ietwat uit het oog hebben verloren. Pas als de Springmuis uit de waan van de dag wordt opgeschrikt, omdat een een voor hem belangrijk vraagstuk zich aandient, begint hij zich vragen te stellen over waar hij mee bezig is en vervolgens wat hij moet en wil doen om zijn vraagstuk aan te pakken en op te lossen. Zodra de Springmuis het lef heeft om buiten de gebaande paden te treden, dus zijn collega's achter zich te laten, begint het feitelijke verhaal. Welke kant gaat hij op? Wat komt hij onderweg allemaal tegen voordat hij bij de oplossing van zijn vraagstuk belandt? Welke keuzes maakt hij dan? In hoeverre blijft hij goed gefocust op het doel en blijft zich bewust van de weg die hij volgt? In hoeverre is hij koersvast? En hoe zinvol is dat? 

Grofweg komt de Springmuis op zijn zoektocht naar het antwoord op zijn vraagstuk zo'n vijf keer in een situatie te terecht, waarin de zaken toch weer anders gaan, dan je mogelijk zou verwachten. Of hij dat nu wil of niet, elke keer dwingt de situatie hem opnieuw de werkelijkheid, waarin hij actief is, onder ogen te zien te onderzoeken en keuzes te maken. 

"Houd je vast aan de wind...!" ìs weliswaar een dierenverhaal, maar de typische situaties waarin de Springmuis terecht komt en de keuzes waarvoor hij dan komt te staan, maken dit verhaal elke keer weer zó herkenbaar voor mijn klanten, dat zij regelmatig Springmuis "meenemen" op hun eigen zoektocht naar de oplossing voor vraagstukken en problemen.

Zo ook op deze 11 juni, tijdens de boekpresentatie. Door een briefje in een fles te stoppen, konden de bezoekers aangeven welke van vijf situaties uit de zoektocht van de Springmuis goed overeenkomt met hun eigen actuele situatie. Ik wilde de aanwezigen de mogelijkheid bieden om anoniem hun een keuze te maken; in de praktijk gingen de mensen met elkaar stevig in gesprek over welke situatie voor hen het meest herkenbaar was, en wat zij als zij als Springmuis zouden hebben gedaan. 

Elke situatie werd wel een paar keer gekozen, maar meest favoriet waren "het saliebosje van de oude muis" en "de ontmoeting met de buffel". \

Waarom zou je verder gaan, als saliebosje zo gerieflijk is? Helemaal als de oude muis je ervan probeert te overtuigen, dat verdergaan sowieso niet zinvol is en dat bij hem blijven veel beter is voor alle partijen?

Waarom zou je ingaan op het verzoek van de buffel en een deel van jezelf opgeven om hem te helpen, zonder te weten of jóu dat ook verder zal helpen?

In "Houd je vast aan de wind...!" maakt de Springmuis zijn eigen afwegingen en zijn eigen keuzes. Hij vindt zeker zijn antwoord, al blijkt deze ietwat anders dan... ja, dan wat? 

Heeft iemand altijd van te voren voor elk vraagstuk of probleem een duidelijk beeld van wat het antwoord zou moeten zijn? Gaat die daar dan door ruiten en roeien gericht op af? 

Is kortom, het antwoord, dat voor ogen stond, wel het adequate antwoord voor het vraagstuk of probleem, waarmee wordt geworsteld? Staat iemand open voor eventuele andere mogelijkheden en antwoorden? Kan het zijn dat gaandeweg diens inzicht ook voortschrijdt? 

Voor mij is de boeiendste vraag dus: wat zou jíj doen, als jij de Springmuis was? Op het moment dat een vraagstuk zich aandient, Blijf je zitten of ga je op weg? Volg je gebaande paden of treed je ook buiten kaders? Welke keuzes zou jij in elk van de vijf Springmuis-situaties hebben gemaakt? Ga je door tot het einde? Wat ga je doen, als je uiteindelijk antwoord krijgt? 

Je hoeft deze vragen niet alleen te beantwoorden. Je kunt jezelf aan de Springmuis spiegelen. Mijn boek over Zelfregie 3.3 biedt je verschillende probleemoplossingsstrategieën om ook als de praktijk weerbarstiger is dan de theorie antwoorden te blijven vinden. 

Nieuwsgierig naar welke strategie jij zou volgen om je vraagstukken en problemen op te lossen? Benieuwd hoe dat is om te dwalen en nieuwe wegen te vinden? Ga mee op reis met de Springmuis. Maak Zelfregie 3.3 je eigen. Boek Keridwen (Marcel van der Pol) en beslis mee met in het verhaal. 

Voor mee info, ga naar www.keridwen.nl/contact - of mail Marcel

Het boek "Zelfregie 3.3 - wie durft te dwalen vindt nieuwe wegen" is ook rechtstreeks via Keridwen verkrijgbaar. Ga naar www.keridwen.nl/boek

Kortom, wij zijn weer terug van vakantie.
Met nieuwe ideeën en zinvolle verhalen

Groet! 

Marcel van der Pol

Paradox van de geordende chaos

In den beginne kreeg de mens een gedachte. Ik stel mij zo voor dat er ooit een moment moet zijn  geweest dat voor het eerst een mens zich bewust werd van zijn of haar eigen bestaan. Een waarneming die deze mens wellicht nog niet direct in woorden kon vatten, maar wel een betekenis kon geven: dit ben ik en dat is de wereld en wij zijn niet hetzelfde.

Stap voor stap leerde die mens te ontdekken wat de relatie was tussen hem of haar en de wereld om zich heen: actie en reactie, oorzaak en gevolg, voorspelbaar of onverklaarbaar, controleerbaar of onbeheersbaar. En dan die ander, de eerste àndere mens die hij of zij tegenkwam.  Werd die als zodanig herkent? Een medemens, iemand net zoals... maar toch anders? Of zag hij of zij deze andere slechts als een deel van de omgeving?

In mijn verbeelding begint, zodra de eerste mensen zich bewust worden van zichzelf in onderscheid tot hun omgeving, de aandrang te willen begrijpen, beïnvloeden en (vaak) beheersen. Ik ervaar de ontwikkeling van de mens als een avontuur dat ooit begonnen is en nog steeds doorgaat en blijft doorgaan. Wat mij daarbij vooral blijft fascineren is hòe de mens dan begrijpt, hòe hij beïnvloedt en hòe hij probeert te beheersen. 

Ik zie mijzelf weer zitten in de school- en collegebanken en luisteren naar hoe docenten de wereld (in ieder geval een deel daarvan) aan ons proberen te verklaren. We leren te experimenteren, te veranderen en controle te krijgen (levert ook weer een goed cijfer op!). We leren te leren met vallen en opstaan. Terugkijkend valt mij vooral op hoeveel aandacht er was voor theorieën en modellen en hoe weinig aandacht er was voor fantasie en creativiteit.
Er is niets mis met theorieën en modellen per se. Die hebben mede ons gebracht tot de technische en maatschappelijke mogelijkheden die wij nu hebben (en nog zullen krijgen). Veel theorieën en modellen hebben voor mij echter drie lastigheden:
- ze zijn per definitie een inperking van de werkelijkheid,
- ze zijn gericht op beheersing van kansen en mogelijkheden,
- ze herbergen de kiem tot creatieve luiheid en zelfgenoegzaamheid.

Uiteraard vormen zwaktes meestal ook de krachten. Hoe vaak heb ik niet gelezen, dat een theorie of model werkelijkheid schematiseert. Sommige aspecten laten we buiten beschouwing. We pikken die aspecten eruit die ons helpen de werkelijkheid te begrijpen, liefst voorspelbaar en reproduceerbaar te beïnvloeden en zo mogelijk te beheersen. Op die manier heb ik ook altijd met veel plezier mijn steentje bijgedragen aan wetenschappelijk (biologisch, psychologisch) onderzoek. Zo werkt het dus ook. De werkelijkheid is veel te complex om alles omvattend te begrijpen. Een ingekaderd deel van de werkelijkheid biedt meer overzicht en inzicht en de mogelijkheid - op voorwaarde dat je de buitenwereld wèl toelaat! - op aanpassingen.Kijk maar naar de wetenschapspagina’s in kranten, hoe vaak onderzoekers dankzij degelijk onderzoek terug moeten komen op hun eerdere conclusies. 

Of loop maar eens een jou onbekend druk bezocht café binnen. De werkelijkheid daar binnen is al te complex om in een keer de juiste sociale conclusies te kunnen trekken. We gaan op eersten indrukken af, op  intuïtie en rationalisaties: ons model van de werkelijkheid. Hetzelfde gaat op voor alle ontmoetingen, van privé tot zakelijk. De vraag is dus niet zozeer of je dit doet, deze modelmatige inperking van de werkelijkheid om greep te (blijven) houden, maar of je bereid bent je model aan te passen als deze toch niet helemaal lijkt te kloppen.

Ik heb mij altijd doodgeërgerd aan een bepaalde shampoo-reclame die maar blijft hameren op het feit dat je maar één kans hebt op een eerste indruk. Een waarheid als een koe. Echter, wat dan nog?  Je hebt immers ook altijd de kans op een volgende indruk, waarbij je de eerste indruk kunt bijstellen? De vraag is slechts of betrokkenen bereid zijn die eerste indruk (model) bij te stellen of niet.
Als je daartoe nìet bereid bent en vindt dat jouw model van de werkelijkheid klopt, dan noem ik dat bevriezen van jouw versie van de werkelijkheid. De hele wereld beweegt, maar jij staat stil. Als jij daarentegen vindt dat jouw model àltijd klopt, spreek ik zelfs liever van een bevroren model van de werkelijkheid. Voor je weet loop je dan heel ver achter de werkelijkheid aan.

Elk model biedt je de mogelijkheid om uit het model te stappen en vanuit een ruimer perspectief naar het model te kijken.  

Je maakt niet alleen een onderscheid tussen jezelf en jouw (model van) werkelijkheid, maar je neemt ook afstand van jezelf en stapt de omgeving in, om vanaf een (virtueel) afstandje naar jezelf en jouw modellen te kijken. Zijn zij beperkend of verruimend? Helpen ze je of vormen ze problemen?

Volgens Einstein is het voor ons niet mogelijk problemen op te lossen met dezelfde wijze van denken als waarmee we ze hebben veroorzaakt. Sterker nog: als je zo'n 999 keer een vraagstuk steeds op dezelfde manier hebt aangepakt, moet je niet verwachten dat je bij de 1000ste keer een andere uitkomst krijgt.
Dan is het tijd geworden om je model los te laten en op avontuur te gaan. Tijd om je zelf verrassen.  Serendipiteit. Dingen vinden waar je niet eens naar op zoek was: misschien wel de spreekwoordelijke naald, terwijl je nauwelijks bewust bent van het bestaan van een hooiberg.

De vraag is alleen, hoe doe je dat? In en uit jouw model van de werkelijkheid stappen? Vanuit andere (grotere) modellen, perspectieven of paradigmata jouw werkelijkheid onderzoeken? Op avontuur gaan? Oude, niet functionele patronen loslaten en nieuwe mogelijkheden ontdekken?
Voor een groot deel zullen anderen je daarbij kunnen helpen. Als voorbeelden en vergelijkingsmateriaal. Door hun versies van de werkelijkheid te tonen. Door andersoortige theorieën en modellen aan te reiken. Door je denken, voelen en handelen op nieuwe manieren te prikkelen.

Met de  termen “match” of “mismatch”  kun je een eenvoudige tweedling maken in hoe mensen met informatie omgaan. “Match” duidt op de overeenkomsten met wat je al kent. Dus daar richt je je aandacht op. “Mismatch” duidt op de uitzonderingen, op de grenzen van wat je reeds kent. Een zgn. “Mismatcher” gaat op zoek naar wat buiten zijn of haar denkkaders ligt. Hetzij om daarmee het gebied en de grenzen van het eigen begrijpen te onderkennen, hetzij om de grenzen op te rekken en steeds verder naar buiten op zoek te gaan naar nieuw begrijpen.
Uiteraard is gebruik van de termen “mismatch” en “match” (nlp) een vereenvoudiging van de werkelijkheid. Ik wil slechts hier “mismatch” gebruiken om je uit te dagen voorbij de grenzen van je “match” te kijken.

Uiteindelijk zul je zelf de veratwoordelijkheid èn de regie op moeten pakken voor jouw versie van de werkelijkheid. Dat is de uitdaging van Zelfregie 3.3. Hoe geef jij invulling, hoe dynamisch zijn jouw kaders en hoe geef jij sturing, richting aan de dynamiek  tussen jouw werkelijkheid en de wereld om je heen?

Deze blog is geen zelfhulppamflet-met-kookrecept: volg de bullit-list, voer de stappen uit en je wordt succesvol en gelukkig. Genoemde Zelfregie 3.3 gaat wel over persoonlijk leiderschap, voor zowel de privé als de professionele werkelijkheid. Over op een andere, aanvullende wijze van omgaan met je eigen dagelijkse werkelijkheid. 

Zelfregie 3.3 is bedoeld voor je eigen persoonlijke vraagstukken, maar zeker ook voor professionele vraagstukken. Ik hoop dat Zelfregie 3.3 je helpt om kritischer en creatiever naar je eigen werkelijkheid te kijken en dankzij grotere, dynamische denkramen je vraagstukken adequaat en duurzaam op te lossen.

Veel succes, flexibele denkramen en mooie verhalen gewenst!

Wellicht ontdek je het lef om te (ver-) dwalen,  word je door e omgeving gezien als een geordende chaoot. Geniet ervan, want jij loopt het grootste risico om buiten de gebaande nieuwe nog niet bekende wegen te vinden! Wat dat niet het doel van zowel wetenschap als avontuur. 

Houd mij op de hoogte! Ik luister graag naar je verhalen!

Marcel

Modellen & Avonturen

Natuurlijk zijn wij als mens heel visueel: een beeld zegt vaak meer dan duizend woorden. Als mensen iets willen uitleggen, wordt dan ook heel snel pen en papier (of de virtuele variant daarvan) gepakt en gaan ze tekenen: beelden, schema's, modellen. Een model helpt zeker om te begrijpen en de redenatie van de ander gemakkelijker te volgen. Als ik na zo'n een uitleg vraag wat een 'model' voor de ander is, krijg ik bijna altijd het bekende antwoord: "Een model is een vereenvoudiging van de werkelijkheid. Het helpt om de werkelijkheid te begrijpen, maar is de werkelijkheid niet. Een kaart is toch ook niet hetzelfde als het gebied dat met de kaart wordt weergegeven?"
Vrijwel iedereen weet dat: een model is een hulpmiddel om de werkelijkheid te begrijpen! En toch... waarom, als mensen met een model aan de slag gaan, ontstaat er dan zo vaak een soort tunnelvisie, waardoor het model blijkt de werkelijkheid te vervangen?

Er is ooit aan allerlei leidinggevenden de vraag gesteld, wat zij het belangrijkste vonden om de slaagkans van hun opdrachten te maximaliseren. Uiteraard kreeg je een grote variëteit aan antwoorden. Als je echter ging uitsplitsen naar het aantal ervaringsjaren als leidinggevende, ontstond grofweg de volgende verdeling.
Leidinggevenden met 1 tot 7 jaar ervaring noemden structuren en  de modellen, die hen ten dienste stonden als het belangrijkste. Op zichzelf logisch. Als je net begint en nog niet zo goed de weg weet, dan helpen structuur en modellen op weg in de werkelijkheid van alledag. Bovendien heb je als beginnend leidinggevende nu altijd iets om op terug te vallen: zo zit de wereld in elkaar.
Gaandeweg ontdekten de leidinggevenden echter dat de wereld niet helemaal zo in elkaar zit als de modellen aangeven. De groep met grofweg 7 tot 14 jaar ervaring noemde niet meer structuur en model als het belangrijkste, maar de medewerkers en het samenwerken, terwijl de nog meer ervaren leidinggevenden persoonlijkheid en persoonlijke inzet van mensen als antwoord gaven.

Een vergelijkbaar fenomeen zie je terug in de (historische) ontwikkeling omtrent bedrijfskundige modellen.  Vooral sinds de Industriële Revolutie ontstond er steeds meer behoefte greep te krijgen op iets als een bedrijf of organisatie. Die werden zo complex dat improviserend aansturen niet meer voldoende bleek. Modellen helpen daarbij. De eerste (wetenschappelijke) poging om greep te krijgen op de werkelijkheid van bedrijf en organisatie is om deze te zien als een rationele schepping. Een bedrijf is een construct, een model. Pak pen en papier en je kunt (het model van) het bedrijf gewoon tekenen: organogram, stroomschema, input/troughput/output-model, etc., etc. Druk zoveel mogelijk uit in getallen. Kwantificeer bijvoorbeeld medewerkers naar fte's. En klaar is kees! Wil je iets bereiken of veranderen?  Draai aan de modelknoppen. Verander een getal (fte, productie-eenheid, geld, o.i.d.) en voilá er ontstaat een nieuw (gewenst) evenwicht in het model. Leidinggeven betekende vooral model-sturing. Tegenwoordig zouden we onder meer van spreadsheet-management spreken.

Het probleem ontstond toen opeens bleek dat de mensen achter de fte's niet zonder meer uitwisselbaar waren. Medewerkers bleken geen gestolde productiefactoren, die je naar believen kon inzetten, verschuiven of afdanken. Organisaties werden opeens veel meer gezien als product van samenwerking. Tegenwoordig lees je zelfs steeds meer over organisaties als 'levende systemen', die bij voortduring interacteren met hun (interne en externe) omgeving.

Blijkbaar zijn modellen een eerste hulpmiddel om de werkelijkheid te begrijpen en suggesties te doen voor adequaat handelen. Als ze echter als doel op zich worden gebruikt schieten ze te kort. Iedereen weet dat, toch!? Iedereen zègt dat te weten! Waarom worden ze dan steeds weer zo absoluut ingezet om de werkelijkheid te aan te sturen? Ik moet opeens denken aan al die deskundigen die elkaar te vuur en te zwaard bestrijden om de huidige economische crisis te bestrijden. Hun voornaamste wapens zijn de modellen die zij aanhangen: als dit... dan zal dat... Wie heeft gelijk? Waarschijnlijk geldt voor ieder model van hen, dat als je het model goed volgt, dat je dan volgens het model ook beter scoort. Maar of je dan ook de juiste dingen doet en bereikt...?

Ik mag modellen graag vergelijken met een bos. Om te begrijpen dat een grote groep bomen een bos vormt, moet je wel afstand nemen, overzicht krijgen, structuren en kaders zien, etc. Modellen (kaarten, plattegronden) helpen je een bos als bos te herkennen en ze ondersteunen je om  de weg door het bos te vinden. De uitdaging zit er volgens mij niet in om de kaart goed te volgen. Als je doet wat je altijd hebt gedaan, dan zul je krijgen wat je altijd hebt gekregen. Dat wil niet zeggen, dat je ook krijgt wat je nodig hebt. Modellen zijn per definitie ontstaan op basis van ervaringen en onderzoek uit het verleden. Ze kunnen je helpen het heden te begrijpen en suggesties doen voor de toekomst... maar ja, resultaten behaald in het verleden bieden geen garantie voor de toekomst...
De werkelijke uitdaging zit volgens mij in het gebruik van de kaart (het model) om het bos te leren begrijpen, om vervolgens de kaart los te laten en rond te gaan dwalen om nieuwe wegen te vinden.

Heet dat niet creativiteit en innovatie?
Is innovatie niet wat iedereen roept dat we zó nodig hebben?
Wie durft dus zijn model te kennen en vervolgens ook weer los te laten? Om meer te zien dan je eerst zag?
Er zijn altijd meer paden in het bos, dan een kaart aangeeft. Bovendien houdt de wereld (en de mogelijkheden) niet op bij de randen van het bos.
Gerichte aandacht helpt je om vooruit te komen, maar tunnelvisie beperkt je vreselijk, vaak zonder dat je het zelf door hebt.

Edward De Bono bedacht zijn zes denkende hoeden (wit, zwart, rood, groen, geel en blauw) om mensen te helpen steeds waar vanuit een perspectief naar vraagstukken te kijken. Ze zijn allemaal mooi en zinvol om op te zetten, ter voorkoming van tunnelvisie. Intrigerende in dezen vind ik de blauwe hoed: het denken over denken. Klopt het wat we denken? Is een denkmodel bruikbaar, zinvol, effectief... of juist achterhaald?

Laat de blauwe denkhoed je aanzetten tot kritisch kijken naar je eigen modellen. Laat je vooral ook inspireren om voorbij je modellen te kijken en op avontuur te gaan in de èchte wereld. Wie weet wat voor moois je dan tegenkomt....

Bij Keridwen hebben wij die manier van denken en doen, waarbij je je kaarten (modellen) gebruikt als het nodig is, maar waarbij je ook het lef hebt op een zinvol avontuur te gaan, namen gegeven:
De dans van de held, Vergroot uw Denkraam en Zelfregie _3.3.


Marcel van der Pol
www.KERIDWEN.nl

Onderwerpen voor latere blogs, onder meer:

• de neuzen dezelfde kant op of diversiteit omarmen
• onderwijs: systeem, model of passie. De pijl in de roos
• lessen van de Baron van Münchhausen: zo trek je je aan je eigen haren omhoog uit het moeras van de crisis.